JA Teline V - шаблон joomla Форекс
24
Thu, Oct

ΒΛΑΝΤΙΜΙΡ ΣΑΡΟΦ: Ο ΠΙΟ «ΠΑΡΑΞΕΝΟΣ» ΣΥΓΓΡΑΦΕΑΣ ΤΗΣ ΡΩΣΙΑΣ

ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΕΙΣ
Typography

ΠΑΓΚΟΣΜΙΑ ΗΜΕΡΑ ΒΙΒΛΙΟΥ

Τον 60 χρονο Βλαντιμίρ Σαρόφ αποκαλούν τον πιο παράξενο συγγραφέα της Ρωσίας. Προσωπικά τον θεωρώ μοναδικό. Ο ξένος τύπος τον συγκρίνει με τον Μάρκες και τον Κορτασάρ, και σπανίως με κάποιον από το Πάνθεον της κλασικής ρωσικής και σοβιετικής λογοτεχνίας. Η ροή της φαντασίας, ο φαινομενικά απλός, αλλά βαθύς και πολυεπίπεδος λόγος του κάνουν την αφήγηση συναρπαστική, που απαιτεί εντούτοις από τον αναγνώστη μια γερή προετοιμασία και γνώσεις πέρα από τη σχολική ιστορία.

Και το κυριότερο – ανοιχτό μυαλό και καρδιά, που δεν φοβάται να δεχτεί, ότι ο Λένιν ήταν ο καλύτερος μαθητής του μουσικοσυνθέτη Σκριάμπιν και ο Στάλιν – γιος της Ζερμέν ντε Σταλ. Το καλύτερο που πρέπει να κάνει ο αναγνώστης – είναι να πιστέψει τον Βλαντιμίρ Σαρόφ. Αναμφισβήτητα, ως κορυφαίος ιστορικός ο συγγραφέας γνωρίζει περισσότερα από τους περισσότερους των αναγνωστών του και το κυριότερο – προσανατολίζεται άριστα στις πιο σπάνιες πηγές. Γι’ αυτό οι κριτικές – ιδιαίτερα εκ συμπατριωτών του – τόσο συχνά πέφτουν έξω: εκεί που το παραμύθι παίρνει μια «απαράδεκτη» κατά πολλούς τροπή, αποκαλύπτεται, ότι δεν πρόκειται για οργιάζουσα φαντασία, αλλά για κάποιο γεγονός από κάποια σπάνια μεσαιωνική πηγή, η οποία διαφεύγει από τους περισσότερους. Γι’ αυτό οι κριτικοί συχνά γίνονται κατώτεροι των περιστάσεων, και ποιος κριτικός αντέχει να φανεί ντιλετάντης; Ποιος κριτικός αντέχει κριτική;
Τι είδους βιβλία γράφει ο Βλαντιμίρ Σαρόφ; Ο ίδιος τα ονομάζει παραβολές και σε καμιά περίπτωση δεν τα θεωρεί εναλλακτική ιστορία, όπως προσπαθούν να παρουσιάζουν τα μυθιστορήματά του κάποιοι κριτικοί.
Το 2008 το βιβλίο του Βλαντίμιρ Σαρόφ «Γένησθε ὡς τὰ παιδία» πήρε το βραβείο «Πεζογραφία της χρονιάς» στην 21η Διεθνή Έκθεση Βιβλίου της Μόσχας, ήταν φιναλίστ στην απονομή του «Μπούκερ της Ρωσίας-2008», μπήκε στο short-list του Εθνικού βραβείου «Μέγα βιβλίο-2008_ και πήρε το βραβείο Ουίλιμα Χάτσερ.
Το 2008 επ' ευκαιρία απονομής του βραβείου «Πεζογραφία της χρονιάς» για το μυθιστόρημα «Γένησθε ὡς τὰ παιδία». ο συγγραφέας έδωσε μια κατατοπιστικότατη συνέντευξη στον αρθρογράφο του περιοδικού «Ιτόγκοι» («Αποτελέσματα») Ευγκένι Μπελζελάρσκι. Με τα αποσπάσματα από αυτή τη συνέντευξη θα πλαισιώσουμε την μετάφραση σελίδων από αυτό το βιβλίο με την ελπίδα, ότι οι αναγνώστες μας, αφού τις διαβάσουν, θα σχηματίσουν, με τη σειρά τους, τις δικές τους ερωτήσεις κι εμείς – θα τις μεταβιβάσουμε στον Βλαντιμίρ Σαρόφ, ο οποίος τον Οκτώβρη θα επισκεφτεί την Ελλάδα.
“Έχω καιρό να διαβάσω ένα βιβλίο τόσο πολυδιάστατο. Αυτό το μυθιστόρημα δεν δημιουργεί το δικό του κόσμο, αλλά αναδιοργανώνει το δικό μας κόσμο και τον κάνει πιο αληθινό και από τον πρωτότυπο. Τρελή θεωρία, περίεργη σκέψη μας κάνουν να δούμε τα πλέον γνωστά πράγματα από εντελώς διαφορετική σκοπιά. Κι αν δε φοβάστε τα ρωσικά μυθιστορήματα, πάρτε αυτό, και θα δείτε, ότι η έμπνευση του Ντοστογιέφσκι,του Τολστόι, του Σολζενίτσιν δεν εξαντλήθηκε ακόμα!»
Ζοέλ Πριέρ, Minute)

-Τα βιβλία σας δεν σταματούν να προκαλούν συγκρούσεις. Αλλά μέχρι τώρα (μέχρι το 2008, όταν κυκλοφόρησαν ήδη σημ. μτφ.) κανένα από αυτά δεν προτάθηκε για το βραβείο «Μπούκερ» ή  το βραβείο «Μεγάλο Βιβλίο». Γιατί έτσι;

-    Υπάρχουν πολλές αιτίες. Η κυριότερη όμως έγκειται στις σχέσεις μου με το λογοτεχνικό κόσμο. Δεν ήμουν ποτέ μέρος του, ούτε επί της σοβιετικής εξουσίας, ούτε μετά. Οι άνθρωποι γνωρίζουν τους κανόνες ζωής σ’ αυτόν τον κόσμο, εγώ – όχι. Μέχρι τη δεκαετία του '90 ήμουν σίγουρος, ότι τα βιβλία μου δε θα τυπωθούν ποτέ. Ίσως φταίει η γενετική αυτής της ιστορίας.

 

Στη δεκαετία του ’80 γράφατε «αντάρτικα βιβλία»;

-    Είχα ένα μυθιστόρημα με τίτλο «Κατά πόδας». Κρυβόμουν, έκρυβα το χειρόγραφο στους φίλους-φυσικούς, οι οποίοι εργάζονταν σε ένα κλειστό Ερευνητικό Ινστιτούτο, στην μητέρα μου. Μετά κάποιος διάβασε το μυθιστόρημα και είπε, ότι ήταν η ώρα να δημοσιευθεί.

-    Το δημοσιεύσατε;

-    Να, σε ένα λογοτεχνικό περιοδικό της επαρχίας. Τα περιοδικά της Μόσχας είχαν τις ενστάσεις τους.

-   Το άλλο μυθιστόρημά σας «Πριν και ενώ» δημοσιεύθηκε στο μεγαλύτερο περιοδικό της Μόσχας «Νόβι μιρ» («Νέος κόσμος»). Και μετά ακολούθησε η περιβόητη συζήτηση: στο μυθιστόρημά σας περιγράψατε την ιστορία της ρωσικής Επανάστασης, και σας κατηγόρησαν, ότι παίζετε με τα ιστορικά γεγονότα. Η δική σας αντίληψη των ιστορικών πεπραγμένων φάνηκε σε πολλούς ιεροσυλία.

-    Εκείνη την περίοδο, στις αρχές της δεκαετίας του ΄90, ειπώθηκαν πολλά πράγματα, που σήμερα μάλλον μας κάνουν να μελαγχολούμε, παρά να αναρωτιόμαστε, μερικά φαίνονται απλή παρεξήγηση. Στο βιβλίο μου υπάρχουν πολλά φανταστικά πράγματα, αλλά συχνά ανατρέχω στις πηγές, στα αρχειακά ντοκουμέντα. Οι κριτικοί, κατά περίεργο τρόπο, δεν πίστεψαν τις δεύτερες. Άρχισαν να μου εξηγούν, ότι ο Χριστός σταυρώθηκε και δεν κρεμάστηκε, ότι ο Μωυσής στο Όρος Σινά δεν μπορούσε να δώσει την Πεντάτευχο. Επαναλαμβάνω: όλα αυτά τα έχω δανειστεί από ιστορικές πηγές, αλλά είναι εκείνο το κλαδί της παράδοσης, το οποίο οι κριτικοί δεν γνωρίζουν – είναι το εβραϊκό μεσαιωνικό μυθιστόρημα για τον κρεμασμένο. Πιστεύω, ότι απλά μπερδεύτηκαν και πιθανόν, αυτό τους χαλάει τη διάθεση: στους ανθρώπους δεν αρέσει, όταν τους πιάνουν να κάνουν λάθη, νομίζουν, ότι τους κοροϊδεύουν.

-    Μήπως εδώ υπάρχουν οι ιδεολογικές ασυμφωνίες; Δηλαδή είναι ιεροσυλία να χτίζετε μυθολογικά οικοδομήματα πάνω στο θεμέλιο της δικής μας ιστορίας.

-    Ναι, συμφωνώ. Πολλά πράγματα τα βλέπουμε από διαφορετικές οπτικές γωνίες, αλλά για μένα άλλο παίζει ρόλο: χτίζω τα μυθιστορήματά μου πάνω σε μεταφορές, και συχνά το ρόλο τους παίζουν τα ιστορικά πρόσωπα ή ιστορικά γεγονότα.

-    Και τότε η μαντάμ Σταλ γίνεται μητέρα του Στάλιν, όπως στο βιβλίο σας «Πριν και ενώ»;

-    Είναι η μεταφορά που αφορά την επιρροή της Γαλλικής Επανάστασης στη Ρωσική Επανάσταση. Η επιρροή της εποχής της Μεγάλης Γαλλικής Επανάστασης, του Ναπολέοντα ή της Παρισινής Κομμούνας. Οι συγχύσεις είναι δευτερεύουσες ή τυχαίες. Εντωμεταξύ, στη διάρκεια των ερευνών μου ανακάλυψα, ότι κάποια «μαντάμ» Σταλ εργαζόταν στις μπολσεβίκικες οργανώσεις της Τιφλίδας και του Παρισιού. Για μένα ήταν πραγματική αποκάλυψη.

-    Σήμερα γίνονται πολλές συζητήσεις γύρω από την αλλοίωση της ιστορίας. Ότι η ιστορία ξαναγράφεται. Είναι δυνατόν να απαλλαγούμε κάποτε από τις «επιστρώσεις» της, να επιστρέψουμε στο «πρωτότυπο»; Ακόμα και στην Παλιά Ρωσία τα χρονικά γράφονταν και ξαναγράφονταν, μόλις την εξουσία ανέλαβε ο επόμενος Πρίγκηπας;

-    Οι ιστορικοί δεν είναι αφελείς και συγκρίνουν τις πηγές, όταν κάμποσες. Δεν είναι εύκολο να τις αλλάξεις κανείς. Συχνότερα αλλάζει την ερμηνεία τους. Ας πούμε, είμαστε πεπεισμένοι, ότι στον Α΄ Παγκόσμιο δίκαιο είχε η Ρωσία, και οι Γερμανοί πιστεύουν, ότι δίκαιο είχε η Γερμανία. Το «συν» πολύ εύκολα αλλάζει με το «μείον». Αλλά είναι η γραπτή ιστορία και τα πράγματα εδώ είναι σχετικά απλά. Τα δύσκολα αρχίζουν, όταν πρόκειται για την παράδοση, που μεταδίδεται από στόμα σε στόμα και δεν αποτυπώνεται σε κανένα έγγραφο. Χωρίς αυτή όμως δεν θα καταλάβουμε, τι έγινε στην Επανάσταση, και αυτή ακριβώς μου είναι περισσότερο ενδιαφέρουσα.

-   Η Επανάσταση είναι το αγαπημένο σας θέμα. Τελικά, κατά τη γνώμη σας – ήταν αναπόφευκτη;

-    Δεν ήταν αναπόφευκτη, αλλά δεν ήταν και τυχαία.

-   Γιατί;

-    Γιατί την Επανάσταση στήριξε εκείνη η αντίληψη της ρωσικής ιστορίας, η οποία πήγαζε στις αρχές του κράτους, υπήρχε στα ίδια του τα θεμέλια, έγινε νόημα και προορισμός της ιστορίας μας. Εννοώ την πεποίθηση, ότι η Ρωσία είναι το τελευταίο αληθινό χριστιανικό βασίλειο και μετά από αυτήν – η συντέλεια του κόσμου και η Τελική κρίση. Αυτές τις διαθέσεις είχε το μεγαλύτερο μέρος του λαού. Μην ξεχνάτε, ότι τον 19ο αιώνα το μεγαλύτερο μέρος πληθυσμού της χώρας αποτελούσαν οι Παλαιοί Πιστοί. Ήταν μια παράδοση, που στηριζόταν στην πεποίθηση, ότι από την εποχή του Νίκωνα και της διάσπασης, η Εκκλησία και η αυτοκρατορία έμειναν δίχως θεία χάρη, άρα ο Αντίχριστος είναι προ των Πυλών... Η ήττα στον ρωσο-ιαπωνικό πόλεμο, κατά τον Α΄ Παγκόσμιο πόλεμο εκλήφθησαν ως εξής: ο Κύριος γύρισε την πλάτη στη Ρωσία, ήρθαν οι έσχατοι καιροί....Αυτές οι διαθέσεις ακριβώς και αφάνισαν την Αυτοκρατορία. Για τους πάντες – για τους κόκκινους, τους λευκούς, τους πράσινους – η Επανάσταση ήταν η Τελική Κρίση. Όλοι ήθελαν να διαχωρίσουν τους «καθαρούς» από τους «ακάθαρτους», και αφού τιμωρήσουν την αμαρτία, να χτίσουν τον επίγειο παράδεισο.

-    Στις αρχές του περασμένου αιώνα θα σας είχαν αφορίσει και οι μπολσεβίκοι, και η Εκκλησία. Γιατί όμως τη σήμερον ημέρα αυτά τα θέματα δεν θέλουν να τα συζητούν;

-    Το 1993 υπήρξε μια πολύ δημοφιλής πρόταση: να παραγραφεί όλη η ρωσική ιστορία από το 1914 έως το 1991. Πίστευαν, ότι αυτή η περίοδος ήταν ένα τεράστιο, φρικτό λάθος. Όπως και το 1917 η ιδέα της διακοπής της ιστορίας ήταν πολύ ελκυστική. Οι αντιλήψεις αυτές μόλις αρχίζουν να αλλάζουν. Η ιστορία δεν μπορεί να διακοπεί. Σε καμιά περίπτωση...

-    Πού πηγάζουν οι ιδέες σας για τις θρησκευτικές ρίζες της Επανάστασης;

-    Αυτές ιδέες υπήρχαν και πριν από μένα. Όσον αφορά την ιδέα της Σταυροφορίας των παιδιών στο βιβλίο μου «Γένησθε ὡς τὰ παιδία» είναι από...

-    -τον Κουρτ Βόνεγκουτ;

-     Μα όχι βέβαια! Είναι μια πραγματική Σταυροφορία, μεσαιωνική. Οι Σταυροφορίες, η μια μετά την άλλη κατέληγαν σε αποτυχία. Και τα παιδιά αποφάσισαν, ότι οι σταυροφόροι είναι ανίκανοι να κρατήσουν τον Άγιο Τάφο επειδή είναι αμαρτωλοί. Άρα τα παιδιά που είναι είναι αφελή και καθαρά πρέπει να απελευθερώσουν τον Άγιο Τάφο. Τους οδηγούσαν οι Ιερείς. Από κάθε πόλη που περνούσαν, τα παιδιά πίστευαν, ότι είναι η Ιερουσαλήμ. Σταδιακά η στρατιά των παιδιών έγινε ολοένα και πιο αραιή, ένα μέρος τους πέθανε από την πείνα, το κρύο και τις ασθένειες, άλλα πουλήθηκαν σαν σκλάβοι, και τα κορίτσια κατέληξαν σε χαρέμια. Πίσω στα σπίτια κατάφεραν να επιστρέψουν ελάχιστοι. Όσο έγραφα, η αίσθηση μιας πολύ βαθιάς ομοιότητας της Επανάστασής μας με την Σταυροφορία ολοένα και μεγάλωνε.

-    Και οι αρχές του 20ου αιώνα;

-    Ο Αργυρός αιώνας ήταν απεναντίας η εποχή της μέγιστης πολυπλοκότητας της ζωής. Εξού και η τόσο ξέχειλη ανάπτυξη των τεχνών και της επιστήμης. Αλλά σε κάποιο στάδιο οι άνθρωποι αρχίζουν να πιστεύουν, ότι όσο περισσότερα γνωρίζει ο άνθρωπος, τόσο του είναι πιο δύσκολο να παλέψει το Κακό. Ότι η πολυπλοκότητα δεν έχει νόημα, παρά μόνο μπερδεύει και φράζει το δρόμο προς τη σωτηρία. Γεννιέται ο πειρασμός να απλουστεύσεις τα πάντα στο έπακρον – αυτό είναι το Καλό και αυτό είναι το Κακό, αυτός είναι φίλος κι αυτός είναι εχθρός. Όλη η Σοβιετική Ένωση ήταν ο δρόμος μια τέτοιας φιλοσοφίας και τέτοιας απλούστευσης.

-    -Ο μακαρίτης Αλεξάντρ Πάντσενκο (σπουδαίος Ρώσος φιλόλογος, μελετητής ιστορίας λογοτεχνίας – σημ. μτφ.) έγραφε, ότι στην ΕΣΣΔ μεταλλάχθηκε η εκκλησιαστική τυπολατρεία. Το σκήνωμα στο Μαυσωλείο – είναι το άγιο λείψανο, τα Συνέδρια του Κόμματος – Οικουμενικοί Σύνοδοι και οι παρελάσεις – οι Επιτάφιοι...

-    Αυτοί οι θεσμοί είναι γενικώς αθάνατοι. Και ο Μπερντιάγιεφ, όταν μετανάστευσε, έγραφε για την παρόμοια σχέση της Επανάστασης με όλη μας την ιστορία, παρόλο που εκείνη την εποχή αυτή η άποψη δεν ήταν και η πιο δημοφιλής. Πάντως δεν την επινόησα εγώ, αυτό είναι το μόνο σίγουρο. Είμαι εντωμεταξύ πεπεισμένος, ότι ο Εμφύλιος πόλεμος δεν τελείωσε το 1921.

-    Πότε τότε;

-    Ο Εμφύλιος τελείωσε με το θάνατο του Στάλιν, το 1953. Γιατί μέχρι τότε στη χώρα συνέχισαν να διαχωρίζουν του «καθαρούς» από τους «ακάθαρτους». Γι’ αυτό το λόγο γίνονταν οι μαζικές εκκαθαρίσεις, συλλήψεις, εξορίες. Τα θύματα εξαιρετικά σπάνια ήταν συνειδητοί εχθροί του καθεστώτος, μπορούμε να πούμε, ότι εκκαθαρίζονταν όσοι δεν είχαν την «κοινή» έκφραση του προσώπου. Και δεν μιλάμε μόνο για ανθρώπους, αλλά για τα ήθη και έθιμα, ιδιομορφίες της γλώσσας, διαλέκτους, μαχαίρι έμπαινε σε ο, τι εμπόδιζε την απλούστευση και την ομοιομορφία. Δεν ήταν απλά τυραννία, αλλά  συνειδητή παράταση του πολέμου. Ένας συνεχής Εμφύλιος υπήρξε την εποχή του Στάλιν θεμέλιο της ίδιας της δημόσιας τάξης, και το θεμέλιο αυτό αποδείχθηκε πολύ ισχυρό.

-    Συνεχώς συζητείται το ζήτημα για το τί είδους πεζού λόγου είναι τα μυθιστορήματά σας; Ιστορικά απόκρυφα; Ιστορικισμός των κατακομβών; Μυθολογική αφήγηση;

-    Αυτά που γράφω, είναι μάλλον παραβολές. Τραβηγμένες έως το μέγεθος του μυθιστορήματος. Πάντως δεν έχει καμιά σχέση με την εναλλακτική ιστορία. Είμαι επαγγελματίας ιστορικός και σέβομαι τις πηγές. Αλλά δεν πρέπει να πιστεύουμε, ότι η αλήθεια που διδάσκεται είναι η μοναδική. Στην ιστορία μας υπάρχουν πολλά τυφλά σημεία και λακκούβες, πολλές αποσιωπήσεις. Γι’ αυτό και τόσο συχνά και με απίστευτη ευκολία ξαναγράφεται.


Βλαντίμιρ Σαρόφ

«Γένησθε ὡς τὰ παιδία»
(απόσπασμα)

Τον Ιούνιο και τις αρχές του Ιουλίου του 1962 τα πέρασα στο σανατόριο του Ψυχιατρείου Κάσενκο. Μαζί μου εκείνη την περίοδο βρισκόταν και ο ιστορικός Αλεξάντρ Φαράμπιν. Η περίπτωσή του ήταν αρκετά βαριά. Εκτός από την κατάθλιψη, οι αιτίες της οποίας ήταν αρκετά σοβαρές, ο Φαράμπιν υπέφερε από μανία καταδίωξης. Πριν μπει στο νοσοκομείο, από φόβο μη τον σκοτώσουν, έτρεχε όλο το φθινόπωρο από το ένα τρένο στο άλλο, από μια σιδηροδρομική γραμμή στην άλλη, και όταν επιτέλους «ξέφυγε» από τους διώκτες του, άραξε στη θεία του στην πόλη Ούγκλιτς. Από κει τον παρέλαβαν οι γονείς του, Στα πενήντα του συνέχισε να ζει με την μάνα και τον πατέρα του. Σύμφωνα με τους γιατρούς, στη συνηθισμένη του ζωή ο Φαράμπιν ήταν ήσυχος και επιμελής άνθρωπος, ένας αληθινός βιβλιοφάγος. Το πραγματικό του σπίτι δεν ήταν το διαμέρισμα, όπου ζούσε με την οικογένεια, αλλά τα Αρχεία της Οκτωβριανής Επανάστασης, όπου αν τον άφηναν, θα κοιμόταν κιόλας με μεγάλη ευχαρίστηση. Επί είκοσι χρόνια περίπου ο Φαράμπιν εργαζόταν ως επιστημονικός συνεργάτης στο πολύ σπουδαίο στη χώρα μας Ινστιτούτο των Μάρξ-Έγκελς-Λένιν, αλλά μετά άρχισαν τα γεγονότα, που στο τέλος τον ανάγκασαν να καλύπτει τα ίχνη του.
Το Τμήμα του Φαράμπιν μελετούσε τα τελευταία χρόνια της ζωής του ηγέτη της Επανάστασης. Ο Αλεξάντρ Βασίλιεβιτς ήταν από τους πρωτοστάτες. Το βιογραφικό του ήταν άψογο (ο πατέρας του στο παρελθόν ήταν υποψήφιος για την Κεντρική Επιτροπή του Κόμματος), ο ίδιος ήταν εργατικός, αφοσιωμένος στο έργο του, και στη Διοίκηση έλεγαν, ότι μόλις η Επιστημονική Επιτροπή εγκρίνει τη διατριβή του, στον Φαράμπιν θα γίνει πρόταση για τη θέση του Τμηματάρχη. Όμως τα πάντα γκρεμίστηκαν ακόμα πριν και από την προκαταρτική παρουσίαση της διατριβής.
Ο Φαράμαπιν ήταν καλός, αγαθός άνθρωπος. Δέχθηκε με αγαλλίαση την «Άνοιξη του Χρουσέφ» και πίστεψε, ότι από δω και μπρος δεν θα υπάρχουν απαγορεύσεις. Στη διατριβή του παρουσίασε στους συναδέλφους του όλο το χρονικό της παραμονής του Λένιν στο εξοχικό στο Gorki, με λεπτομερέστατα σχόλια. Η μελέτη έγινε με σπάνια πληρότητα, ο Φαράμπιν έκανε αναπαράσταση του κάθε λεπτού της ζωής του Λένιν και κανείς δεν είχε την παραμικρή αμφιβολία για τον επαγγελματισμό του. Αλλού ήταν το κακό: μετά από την εργασία του Φαράμπιν όλη η επίσημη ιστορία του Κόμματος έπρεπε να πεταχτεί στη λεκάνη της τουαλέτας. Ήταν φυσικό, ότι οι σύντροφοί του από το Τμήμα τον κατέδωσαν.
Ευτυχώς, κανείς δεν διψούσε για αίμα, και όταν στο τέλος ο Φαράμπιν βρέθηκε στο τρελλάδικο, αποφασίστηκε να μην τον πειράξουν παραπέρα. Του έδωσαν την αναπηρική σύνταξη και τον ξέχασαν. Μόλις μαθεύτηκε η διατριβή του, δυο αξιωματικοί της ΚαΓκεΜπε χωρίς καμιά εισαγγελική εντολή έψαξαν το διαμέρισμά του και κατέσχεσαν όλες τις σημειώσεις, όλο το υλικό και το κυριότερο – όλα τα αντίγραφα της διατριβής, γραμμένα σε γραφομηχανή. Τα αντίγραφα, που μοίρασε ο Φαράμπιν στους συναδέλφους του, είχαν ήδη παραδωθεί. Με τα χαρτιά που είχαν μαζέψει στο σπίτι του Φαράμπιν δεν ασχολήθηκαν άλλο και τα έστειλαν όλα, όπως ήταν, στον καταστροφέα εγγράφων. Έτσι, το «παιδί» σαν να μην υπήρχε ποτέ. Όλη αυτή η επιχείρηση χώρεσε μέσα σε ένα Σαββατοκύριακο: η οικογένεια του Φαράμπιν έφευγε ανελλιπώς τα Σαββατοκύριακα στο εξοχικό της στο χωριό Κράτοφ.
Ο Αλεξάντρ Βασίλιεβιτς, όταν επέστρεψε τη Δευτέρα στο σπίτι, δεν πρόλαβε καν να μάθει, ότι τίποτα από όσα έχει κάνει στη ζωή του, δεν υπήρχε πια.
Στην είσοδο της πολυκατοικίας τον περίμενε η δακτυλογράφος του, η οποία κλαίγοντας και μετανοώντας εναλλάξ, ομολόγησε, ότι ο άνδρας της, δάσκαλος, της ζήτησε να δακτυλογραφήσει ακόμα ένα, το τέταρτο αντίγραφο, και ήρθε σήμερα για να το παραδώσει στον Φαράμπιν.
Μ’ αυτό το αντίγραφο, που σώθηκε ως εκ θαύματος, ο Φαράμπιν έτρεχε σε όλη τη Μόσχα επί δυο βδομάδες. Το πήγαινε στους γνωστούς του, εκλιπαρώντας να το κρύψουν, και μερικές ώρες αργότερα είτε τα πρόσωπα, είτε ο χώρος άρχιζαν να του φαίνονται ύποπτα, και ο Φαράμπιν επέστρεφε για να μαζέψει το φάκελό του. Φερόταν αλλόκοτα, αλλά όπως και να το κάνουμε, το χειρόγραφο επέζησε, κι αργότερα φτιάχτηκαν και άλλα αντίγραφα. Όταν έφευγα από το Ψυχιατρείο, πήγα να αποχαιρετήσω τον Φαράμπιν. Μου έδωσε ένα από αυτά, αλλά δυστυχώς πίσω στο σπίτι έχωσα το φάκελο στο πατάρι και τον ξέχασα. Ο Λένιν ποτέ δεν υπήρξε ήρωάς μου, κι όμως οι αφηγήσεις του Φαράμπιν μέσα στο νοσοκομειακό περιβάλλον άξιζαν καλύτερης μεταχείρισης.
Συνήθως ο Φαράμπιν παρουσίαζε τα αποτελέσματα των ερευνών του κατά τη διάρκεια των περιπάτων με τους συνασθενείς του, μεταξύ των οποίων ήμουν κι εγώ.
Από την Πύλη του νοσοκομείου οδηγούσε στο κτίριο μια αλέα με καστανιές, μήκους περίπου 50 μέτρα. Την είχαν φυτέψει ακόμα επί του Κάσενκο. Πριν φτάσει στην πόρτα η αλέα συναντούσε ένα παρτέρι, φυτεμένο σύμφωνα με όλους τους κανόνες της κηπουρικής: ανάμεσα στους ασθενείς ήταν πολλοί, που αγαπούσαν να ασχολούνται με το χώμα. Η διαδρομή μας περνούσε συνήθως από αυτή την αλέα και γύρω από το παρτέρι. Έτσι ο Φαράμπιν μας μιλούσε για τον Λένιν, και στη μέση του παρτεριού υψωνόταν το δίμετρο άγαλμα του καθισμένου ηγέτη. Εκτός αυτού ο Λένιν ήταν γενναία επιχρυσωμένος. Το άγαλμα, αν αφαιρέσουμε το χρώμα και την τοποθεσία, δεν ήταν καθόλου άσχημο. Υπήρχε πολύ συναίσθημα στη δυνατή φιγούρα του, τον δεξί ώμο ο γλύπτης τον έστριψε και τον προέβαλε λίγο προς τα μπρος, κι έτσι συνειδητοποιούσες, ότι στο επόμενο λεπτό ο Λένιν θα συντρίψει τον αντίπαλό του.
Στις βόλτες ο Φαράμπιν δεν έβγαζε ποτέ το καπέλο του. Φτάνοντας στο παρτέρι, το ανασήκωνε και έκανε μια υπόκλιση. Δεν ήταν ειρωνική, αλλά γεμάτη τρυφερότητα και σεβασμό. Αλλιώς δεν θα μπορούσε να αφιερώσει όλη του τη ζωή σ΄ αυτόν τον άνθρωπο. Στο κρανίο του Λένιν συνήθως καθόταν ένα περιστέρι. Τα κόλπα του Φαράμπιν με το καπέλο το τρόμαζαν, το περιστέρι πετούσε μακριά, και αυτό έδινε την εντύπωση, ότι ο Λένιν απαντούσε στην υπόκλιση του Φαράμπιν με υπόκλιση. Το τρικ με το καπέλο δεν έβγαινε πάντα, όταν όμως πετύχαινε, ο Φαράμπιν παρέμενε γελαστός και ευτυχισμένος καθ΄όλη τη διάρκεια του περιπάτου.
Το Τρελοκομείο, ο ευγενικός χρυσός Λένιν, που αφουγκραζόταν την αφήγηση για τον εαυτό του, ο τρόπος της αφήγησης του Φαράμπιν με επηρέαζαν βαθύτατα. Για τον Φαράμπιν ο Λένιν αναμφισβήτητα παρέμενε ζωντανός, μπορούσε να ορκιστεί στ’ ονομά του, και ούτε λίγο, ούτε πολύ να ζητήσει τη γνώμη ή τη μαρτυρία του. Πρέπει να πούμε, ότι ο Φαράμπιν δεν τοποθετούσε τις ιστορίες του για τον Λένιν με χρονολογική σειρά. Η λογική συνέπεια δεν τον απασχολούσε καθόλου. Το ένα περιστατικό ακολουθούσε το άλλο χωρίς κανένα συνειρμό, υπήρχαν πολλές εαναλήψεις, ενώ δυο-τρεις εβδομάδες αργότερα, συνειδητοποιούσες, ότι ο αφηγητής δεν το έκανε τυχαία, κατά λάθος. Ο άρρωστος Λένιν έφτανε πάντα στην ίδια σκέψη με δυσκολία, από διαφορετικούς δρόμους. Αυτό ήταν αναπόφευκτο, και ο Φαράμπιν έπρεπε να μας το δείξει. Έπρεπε να καταλάβουμε, ότι η μοίρα δεν άφησε στον Λένιν την παραμικρή ευκαιρία να την ξεγελάσει, να αποφύγει με κάποιο τρόπο το πεπρωμένο του.
Αργά, χωρίς να βιάζεται ο Φαράμπιν μας μιλούσε για έναν άνθρωπο, που απελπισμένα, μέχρι απόγνωσης, φοβόταν να επαναλάβει το ίδιο λάθος. Αν και ο Λένιν δεν συνήλθε μετά από δυο εγκεφαλικά – δεν μπόρεσε ποτέ να ξαναμιλήσει- μέσα του συνέχισε να ζει η παλιά πίστη και η παλιά αποφασιστικότητα για τη σωτηρία μας. Πώς θα γινόταν αυτό, δε το ξέρει ακόμα. Δηλαδή ήδη φαντάζεται, ήδη διακρίνει το δρόμο, αλλά διστάζει να τον ακολουθήσει, είναι ακόμα πολύ καινούργιος, πολύ ασυνήθιστος. Εκείνα τα χρόνια ο Λένιν σκέφτεται πολύ το Θεό, όχι πάντως επειδή είναι βαριά άρρωστος και συνειδητοποιεί, πόσο κοντά βρίσκεται στο θάνατο. Δεν υπάρχει καμιά μονόδρομη κίνηση. Δεν είναι ο άσωτος γιος, που επιστρέφει στον πατέρα του, δεν είναι αμαρτωλός, που με τις απομείνασες δυνάμεις εκλιπαρεί για τη σωτηρία του. Στους δρόμους της Θεϊκής Πρόνοιας ο ρόλος του Λένιν παραμένει τεράστιος, και ο Κύριος δεν το ξεχνάει.
Στην προσπάθειά του να εξηγήσει στον Λένιν τί ακριβώς ζητάει από αυτόν, ο Θεός κάθε τόσο στέλνει σημάδια, καμιά φορά μπορεί να τον πιάσει από το χέρι και να τον οδηγήσει, ή μπορεί να του μιλήσει στα ίσα. Πάντως όταν ο Λένιν μουλαρώνει, ο Θεός καμιά φορά χάνει την υπομονή του, και τον χτυπάει σκληρά σαν τον Ιωνά. Κάθε χτύπημα στέλνει τον Λένιν πίσω στην παιδική ηλικία, στα βάθη της. Όμως θα περάσουν μήνες, ώσπου ο Λένιν να συνειδητοποιήσει, ότι αυτό δεν είναι τιμωρία, ότι όλα βαίνουν σωστά και ότι δεν πρέπει να εναντιώνεται. .Όσο και να προσπαθεί ο Λένιν να πλησιάσει τον Θεό, ο καινούργιος δρόμος του δίνεται πολύ δύσκολα. Για τον Λένιν σημαίνει το τέλος της παλιάς ζωής, διακοπή με το Κόμμα και την εργατική τάξη. Το τελευταίο είναι ιδιαίτερα βαρύ πλήγμα για τον Λένιν. Δεν ήταν ένας συνηθισμένος ανθρωπάκος, για τον οποίον κανείς δεν γνώριζε τίποτα, από τον οποίον δεν εξαρτιόταν τίποτα, και τη φυγή του οποίου δε θα παρατηρούσε κανείς. Ήταν ηγέτης, σχεδίαζε και χάραζε πορείες και εκαττομμύρια πλήθος τον ακολουθούσαν και τον εμπιστεύονταν περισσότερο και από τον εαυτό τους. Και να που τώρα ο Κύριος λέει στον Λένιν, ότι δεν τον περιμένει μαζί με τους εργάτες. Δηλαδή, ζητάει από αυτόν μια ξεκάθαρη, αδιαπραγμάτευτη αποστασία, του εξηγεί, ότι έτσι πρέπει να κάνει και ότι άλλος δρόμος δεν υπάρχει.
Ο Φαράμπιν πρόλαβε να διηγηθεί πάρα πολλά για τον Λένιν. Δυστυχώς, στο σπίτι το νοσοκομείο άρχισε πολύ γρήγορα να ξεχνιέται, Κάτι απέμεινε, βέβαια, αλλά όλα τα υπόλοιπα σβήστηκαν από τον μαυροπίνακα της μνήμης. Ο Φαράμπιν παραγκωνίστηκε επίσης. Δεν θυμόμουν τίποτα ούτε για το χειρόγραφό του, ώσπου με οδήγησε σ’ αυτό μια ιστορία. Τώρα όταν διάβασα και ξαναδιάβασα με προσοχή το πόνημά του, θέλω να δώσω τα εύσημα στον συγγραφέα: έκανε μοναδική δουλειά!
Δεν είναι κάτι καινούργιο, άρχισε ο Φαράμπιν πριν ακόμα περάσουμε το κατώφλι του κτιρίου (για μένα ήταν ο πρώτος μου περίπατος), ότι σε όλα, όσα αφορούσαν την πολιτική, ο Λένιν είχε σπάνια διαίσθηση. Όμως τώρα του ήταν αβάσταχτα δύσκολο να την εμπιστευτεί.
Η κεκτημένη ταχύτητα ήταν πολύ μεγάλη, πολύ μεγάλη ήταν και η εξουσία που του δόθηκε ακόμα το 1917. Και οι δυο τους, σαν δαγκάνες κρατούσαν τον Λένιν στον παλιό δρόμο. Και οι δυο σαν κουρδισμένες επαναλάμβαναν, ότι κανένας άλλος δεν θα τον οδηγήσει στον τελικό στόχο γρηγορότερα από αυτές. Πάντως, φαίνεται, ότι ο Λένιν βοηθήθηκε στο να κάνει τη στροφή. Μπορεί και να αναγκάστηκε. Αλλά όσο δύσκολο κι αν ήταν, ο Λένιν κι δώ συμπεριφερόταν με τιμιότητα. Σύμφωνα με τη μαρτυρία της αδελφής Μαρίας, ετοιμοθάνατος, συνειδητοποιώντας, ότι πεθαίνει, ο Λένιν μεμφόταν τον Κύριο για το ένα και μόνο πράγμα: ότι η ζωή που του απέμεινε, του έφτανε μονάχα για να κάνει μερικά βήματα, ότι δεν προλάβαινε να φτάσει ούτε στην πρώτη στροφή. Ο υπεύθυνος του σταθμαρχείου, σαν να ήταν μια ατμομηχανή, τον οδήγησε στην άλλη γραμμή, κι εκείνος το κατάλαβε και το δέχθηκε, και είπε σε λίγους παλιούς του φίλους, τους οποίους ήταν έτοιμος να πάρει μαζί του, να τον ακολουθήσουν και να μην παρεκκλίνουν ούτε στο ελάχιστο. Κι εκεί ο Κύριος τον πήρε κοντά του.
Τολμώ να υποθέσω, συνέχισε ο Φαράμπιν, ότι η πρώτη νύξη σχετικά με το ποιόν και πού πρέπει να πηγαίνει, έγινε στον Λένιν ακόμα το καλοκαίρι του 1918. Στο ποταμό Ντον, όταν άρχισαν να δραστηριοποιούνται οι αξιωματίσκοι του τσάρου και επέλεξαν για αρχηγό τους τον στρατηγό Κορνίλοφ. Η κατάσταση που δημιουργήθηκε ήταν δύσκολη, και στη συνάντηση της Γραμματείας του Κόμματος συζητούσαν τον τρόπο να εμποδίσουν τους Λευκοστρατήτες να εξαπολύσουν τον Εμφύλιο. Κύριος ομιλητής ήταν ο Τρότσκι, άριστος πρακτικός συνεργάτης και παράλληλα – απίστευτος ονειροπόλος.
Ο Τρότσκι πίστευε, ότι ο Εμφύλιος μπορούσε ακόμα να αποτραπεί ή και να κατασταλεί εν τη γενέσει. Αρκεί να ξεκινούσαν δίχως αναβολή να φακελώνουν τους Λευκούς στρατηγούς, να μαζεύουν πληροφορίες. Χρειαζόταν να δούν καθαρά, σε τί ο καθένας από αυτούς ήταν ικανός, και επομένως, πόσο επικίνδυνος ήταν. Ο Τρότσκι έδινε μεγάλη σημασία σ’ αυτά τα πράγματα και θεωρούσε, ότι η ψυχολογία του αρχηγού, ο χαρακτήρας του, οι μηχανισμοί της σκέψης του ήταν σημαντικότεροι στον πόλεμο από τα τουφέκια και τα κανόνια. Ο Λένιν όλα αυτά τα θεωρούσε ιδιοτροπίες, το ζήτημα ήταν αν κατείχε ο ίδιος ο Τρότσκι το ταλέντο του στρατηγού, πάντως αποφάσισε να μην τον εμποδίσει, να τον αφήσει να παίξει.
Είναι γνωστό ότι, κάθε πράγμα στον καιρό του. Έτσι, τις παραμονές ο Λαϊκός Επίτροπος της Άμυνας έλαβε από τον Ντερζίνσκι βασιλικό δώρο. Τρεις μέρες πριν οι άνδρες της ΤσεΚα κατέσχεσαν όλο το αρχείο του στρατηγού Κορνίλοφ, που βρισκόταν στο διαμέρισμα της ανηψιάς του στην οδό Μοχοβάγια. Εκατοντάδες φύλλα με ιδιοχείρως χαραγμένες τις τοποθετήσεις των στρατευμάτων, πολλά έγγραφα ακόμα από την εποχή, που ο Κορνίλοφ σπούδαζε στους Ευέλπιδες. Επιτελικοί χάρτες με διορθώσεις και σχόλια, και επιπλέον πέντε ολόκληρες δεσμίδες γράμματα, που ο Κορνίλοφ έστελνε στη γυναίκα του από το μέτωπο.

Μετάφραση Ευγενία Κριτσέφσκαγια
(συνεχίζεται...)

www