JA Teline V - шаблон joomla Форекс
24
Thu, Oct

Θέατρο Γλώσσας: τα πρόσωπα της κλασικής ρωσικής λογοτεχνίας

ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΕΙΣ
Typography

Συνέντευξη στην Ευγενία Κριτσέφσκαγια

Μια μέρα στο εργαστήρι του Θέατρου λογοτεχνικού κειμένου με την διευθύντρια του Κέντρου Ρωσικής Γλώσσας «ΜΙΡ» και ιδρύτρια του Θεάτρου, Ελισάβετ Γιάνοβα

-    Πείτε μας, παρακαλώ, πώς ξεκίνησε το Θέατρο Λογοτεχνικού Κειμένου,Θέατρο Γλώσσας, όπως το αποκαλείτε Εσείς;

-    Το Θέατρο Γλώσσας δεν ξεκίνησε από μένα, αλλά από τους μαθητές μου, όταν μου έχουν ζητήσει να διαβάσουμε με τρόπο θεατρικό τα διηγήματα του Τσέχωφ.

Αυτό συνέβη πέντε χρόνια πριν, όταν αποφασίστηκε να διαβάζουμε τον Τσέχωφ σε πρωτότυπο, μη διασκευασμένο. Είχαν απόλυτο δίκαιο – ο διασκευασμένος Τσέχωφ παύει να είναι Τσέχωφ.


-    Πώς μελετούσατε το «αληθινό» Τσέχωφ με τους Έλληνες μαθητές σας;
-    Πρώτον, έπρεπε να μελετήσουμε τους αρχαϊσμούς, να εξηγήσουμε και να κατανοήσουμε τους ιδιωματισμούς. Να μελετήσουμε το λεξιλόγιο και το ιστορικό περιβάλλον. Ενολίγοις, έπρεπε να μελετήσουμε τα πάντα.
Επιλέξαμε το διήγημα του Τσέχωφ Στην εξοχή. Αλλά κοιτάξτε, τί συνέβη στην πρώτη κιόλας ανάγνωση: η «ηθοποιός», η μαθήτρια δηλαδή, απευθυνόμενη στον «σύζυγό της» στην ερώτηση: «Τί έπαθες;», πήρε τα μάγουλά του στις παλάμες της, άρχισε να τον ταρακουνάει και κάτι να τον ρωτάει στα ελληνικά. Την σταμάτησα για να εξηγήσω, ότι οι Ρωσίδες κυρίες, οι αριστοκράτισσες εκείνης της εποχής δεν συμπεριφέρονταν έτσι. Πώς συμπεριφέρονταν άραγε; Για να το μάθουμε, έπρεπε να εμβαθύνουμε σε ιστορικά σχόλια, να μελετήσουμε την καθημερινότητα εκείνης της εποχής.


-    Με άλλα λόγια, έπρεπε να ακολουθήσετε το Σύστημα Στανισλάφσκι...
-    Ακριβώς. Έπρεπε να αναπαράγουμε την εικόνα των ηθών και εθίμων της εποχής του Τσέχωφ, κι αυτό μας άρεσε. Και πρώτα από όλα επειδή αυτό το σύστημα εργασίας επέτρεπε στους Έλληνες μαθητές μου να κατανοήσουν τους σύγχρονους Ρώσους, μιας και υπάρχει αναμφισβήτητη διαδοχικότητα στην εξέλιξη του ρωσικού χαρακτήρα. Μελετούσαμε πως κινούνταν άνδρες και γυναίκες, τις χειρονομίες της εποχής εκείνης, την πλαστικότητα. Έπρεπε πρωτίστως να ανακαλύψουμε την σωστή χροιά και το σωστό ρυθμό της ομιλίας, για να μην μιλάνε σαν πολυβόλο, αλλά αργά και καθαρα, για να ακούνε ο ένας τον άλλον.
Όπως αποδείχθηκε, χωρίς όλα αυτά ήταν αδύνατον να διαβάσουν και να νιώσουν το κείμενο, ότι μόνο μ’ αυτόν τον τρόπο μπορούσαμε να προσεγγίσουμε τον πραγματικό Τσέχωφ! Αν χοροπηδάς συνεχώς και κουνάς τα χέρια –θα σου βγει «μεσογειακός» Τσέχωφ και για να καταφέρεις να αποδώσεις τον «Ρώσο» Τσέχωφ, πρέπει να κινείσαι αργά, να μην αμολάς τα χέρια και να μιλάς επίσης αργά. Οι άνδρες, για παράδειγμα, επ’ ουδενί δεν μπορούν να μένουν καθηστοί, όταν στο χώρο μπαίνει μια κυρία...
Και ξαφνικά συνειδητοποιήσαμε, ότι όλα αυτά τα «αξεσουάρ» βοήθησαν στην κατανόηση του λογοτεχνικού κειμένου, βοήθησαν τους Έλληνες μαθητές μας να το προφέρουν και να διαβάζουν σωστά!
Μετά τα παιδιά αποφάσισαν, ότι θα ήθελαν να απαγγέλουν αυτά τα κείμενα από τη σκηνή. Ακόμα κι εκείνοι, που ούτε φαντάζονταν, ότι θα μπορούσαν να το καταφέρουν. Η παράσταση που έδωσαν στο τέλος της χρονιάς, όπως έχουν ομολογήσει αργότερα, είχε πάνω τους «ψυχοθεραπευτική επίδραση». Ευχαριστιούνταν να προφέρουν φράσεις από το κλασικό λογοτεχνικό ρεπερτόριο στα ρωσικά, με ρωσικό τρόπο.


- Πώς γίνεται η επιλογή του κειμένου;
- Όταν επιλέγουμε το κείμενο, σκεφτόμαστε πρώτα από όλα κάτι, που δε θα είναι βαρετό για όσους απασχολούνται «εντός». Οι θεατές αργότερα μπορεί να βαριούνται λιγάκι, αλλά στο κάτω-κάτω παίζουμε για τους φίλους μας, για τους γονείς και τους συγγενείς, για τους καθηγητές της Σχολής μας. Για να εκτιμήσουν εκείνοι τους κόπους μας, γιατί στην πρώτη θέση τοποτεθούμε τη «γλώσσα» και ακολουθεί το «θέατρο».


- Τί ακολούθησε την επιτυχία του Τσέχωφ;
- Μετά από τον Τσέχωφ βρήκαμε το βωντεβίλλ του Βλαντιμίρ Σολλογκούπ Η συμφορά από την τρυφερή καρδιά, εξαιρετικά δημοφιλές τον 19ο αιώνα κι αργότερα ξεχασμένο. Κάποια περίοδο το έπαιζε το Θέατρο Νεολαίας της πόλης Ροστόφ στη Νότια Ρωσία. Έτσι το βγάλαμε κι εμείς «από τη ναφθαλίνη», μιας και ο αριθμός των προσώπων συνέπεσε με τον αριθμό των μαθητών, και ξεκινήσαμε την ίδια προεργασία, που κάναμε και με τον Τσέχοφ.


- Όταν ζούσατε στο Ροστόφ, είχατε άμεση σχέση με το Θέατρο, ως βοηθός σκηνοθέτη. Αξιοποιείτε στη Σχολή και στο Θέατρο Γλώσσας αυτή την εμπειρία σας;
- Υποσυνείδητα, άρχισα να δουλεύω όπως δούλευα στο θέατρο στο Ροστόφ: αφού στις υποχρεώσεις μου ήταν εκτός των άλλων, να παρευρίσκομαι στις πρόβες. Και υποσυνείδητα επίσης, ακολουθούσα το σύστημα Στανισλάφσκι, πρωτίστως για την αναπαράσταση του περιβάλλοντος του έργου. Κάποιοι σήμερα είναι αντίθετοι σ’ αυτή τη μέθοδο, όπως η βοηθός μου στο Θέατρο Γλώσσας. Είναι μια άλλη Σχολή, μια άλλη άποψη.
Αλλά αυτή η μέθοδος ταιριάζει καλύτερα στους μαθητές, είναι εργαστήρι για την κατανόηση του λογοτεχνικού κειμένου. Στο θέατρο η διαδικασία της προετοιμασίας λήγει με την παράσταση, σε μας, ακόμα και σε περίπτωση, που διακοπεί σε κάποιο στάδιο, θα υπάρχει αποτέλεσμα, το Θέατρο Γλώσσας θα παραμείνει Θέατρο Λόγου, θέατρο κειμένου. Δεν παίζει καταλυτικό ρόλο το αν βγει ή δεν βγει στη σκηνή. Αν υπάρξουν όλες οι συγκυρίες – πολύ καλά, αν όχι – η δουλειά με το κείμενο θα έχει γίνει ούτως ή άλλως.


- Ποιά έργα από τη ρωσική λογοτεχνία ενδιαφέρουν περισσότερο τους μαθητές σας;
- Οι Έλληνες, κατά κανόνα έχουν μια συγκεκριμένη επιλογή εννοιών, δεν θέλω να πω τη λέξη «στερεότυπα», που συνδέονται με τη ρωσική κουλτούρα. Και εφόσον πρόκειται για τη λογοτεχνία, θέλουν να ξεκινήσουν από τα ονόματα, που την έχουν δοξάσει, και όχι από τους συγχρόνους. Θέλουν ν’ αγγίξουν εκείνα τα κείμενα, για τα οποία έχουν ακούσει τόσα πολλά, για χάρη των οποίων ήρθαν στη Σχολή και ξεκίνησαν να μαθαίνουν αυτή τη δύσκολη γλώσσα.
Και όσο μεγάλος κόπος κι αν είναι, οι μαθητές, μόλις πάρουν την πρώτη πιστοποίηση, ζητούν να τους δώσω να μεταφράσουν κάποιο κλασικό κείμενο. Για παράδειγμα, κάτι από τον Ντοστογιέφσκι.
Τελευταία φορά ασχοληθήκαμε με το διήγημα του Τσέχωφ Η Πεθερά-συνήγορος, μόλις δυο σελίδες κείμενο. Σε κάθε πρόβα συζητούσαμε την εικόνα του ήρωα του διηγήματος, του παντρεμένου νέου άνδρα. Ας θυμηθούμε τα ονόματα του ζευγαριού: εκείνη – η Λίζα Μαμούνινα, εκείνος – ο Μισέλ Πουζίρτεφ (δηλαδή – Φούσκας). Γιατί λέγεται έτσι; Ως γνωστόν, στον Τσέχωφ τίποτα δεν είναι τυχαίο, Τι σκεφτόταν λοιπόν, ο Τσέχωφ, δίνοντας στον ήρωά του ένα τέτοιο όνομα και ένα τέτοιο επίθετο; 
Και, φορτώνοντας τη νεαρή γυναίκα του με πνευματική εργασία, κατά πόσο ο ίδιος ανήκει στον κόσμο της διανόησης, κατά πόσο είναι πνευματικός άνθρωπος;Το όνομα Μισέλ Πουζίρεφ ακούγεται πολύ, μα πάρα πολύ ύποπτο. Γιατί παντρεύθηκε την αθώα περιστερά, Λίζα Μαμούνινα; Από την άλλη – το τέλος είναι τραγικό: ο Πουζίρεφ παντρεύτηκε... «άλλη» γυναίκα! Ακόμα κι αν από την πλευρά του, ήταν όλα ένα παιχνίδι, η Λίζα έπρεπε να το στηρίξει! Μήπως ο Τσέχωφ ήθελε να χλευάσει την ψευτοδιανόηση; Ποιά είναι η πεθερά, που λέει: «Είμαστε όλοι έξυπνοι άνθρωποι» και από την άλλη αμολάει βλακείες; Λεει σε κάποιο σημείο: «Κι εγώ μεγάλωσα...» Κι εδώ ο Τσέχωφ κόβει τη φράση και βάζει κόμμα! Για να υπάρχει νόημα, θα έπρεπε να συνεχίσει τη φράση για να μας πει, πού μεγάλωσε...πως μεγάλωσε... .
Έχω προτείνει στους μαθητές μου να μεταφράσουν από την αρχή όλο το κείμενο: η υπάρχουσα ελληνική μετάφραση ήταν αρκετά επιφανειακή. Και μεταφράζοντας σωστά τα λόγια της πεθεράς, τα παιδιά κατάλαβαν και τον χαρακτήρα αυτής της ηρωίδας. Το κείμενο μπορεί να είναι δύσκολο, αλλά αν είναι καλογραμμένο, τότε αποδίδεται εύκολα σε μετάφραση σε ξένη γλώσσα. Αν όμως όλες οι λέξεις είναι γνωστές, αλλά το κείμενο είναι κακό, τότε ούτε μπορείς να το καταλάβεις, ούτε να το μεταφράσεις. Γι’ αυτό στις πρόβες της Πεθεράς-συνηγόρου «σκάβαμε» τον Τσέχωφ τόσο πολύ σε βάθος, όπως κάποτε κάναμε με το διήγημά του Χοντρός και Λιγνός. Έχουμε φέρει μέσα στην τάξη τον Πίνακα των Τάξεων της Ρωσικής Αυτοκρατορίας και μελετήσαμε, το βαθμό που είχε ο Χοντρός, και το βαθμό που είχε ο Λιγνός, και σε ποιο στρατιωτικό βαθμό αντιστοιχούσαν οι πολιτικοί τους βαθμοί. Έτσι είδαμε, ότι ο Χοντρός ήταν σχεδόν στρατάρχης, και οΛιγνός – στις χαμηλότερες βαθμίδες! Τότε οι μαθητές συνειδητοποίησαν, γιατί τρομοκρατήθηκε τόσο πολύ ο Λιγνός, όταν κατάλαβε, τί βαθμό είχε ο παιδικός του φίλος! Αυτή η δουλειά αρέσει στους μαθητές μας, γιατί μαζί με τον Τσέχωφ λαμβάνουν ένα σωρό άλλες πληροφορίες για τη Ρωσία.
Κάθε φορά εκτός από την πρόζα επιλέγουμε και ποιήματα, γιατί μας αρέσει να ολοκληρώνουμε κάθε παράσταση με ποίηση. Καμιά φορά υπάρχει κάποιο γενικό θέμα, άλλες φορές επιλέγουμε κάποιο ποίημα ή ποιητή επειδή μας αγγίζουν. Αλλά σε κάθε περίπτωση οι μαθητές μεταφράζουν μόνοι τους τα ποιήματα που επιλέγουν. Την τελευταία φορά «εκτός θέματος» έμενε ο Πούσκιν, γιατί επιλέξαμε τους Μαγιακόφσκι και Τσβετάγιεβα, δηλαδή ποιητές της ίδιας εποχής.
Αλλά επαναλαμβάνω, μας ενδιαφέρει η ίδια η διαδικασία και όχι απαρατήτως το αποτέλεσμα. Ακ και όσο περισσότερο γνωρίζουν και καταλαβαίνουν, τόσο μεγαλύτερη εκφραστικότητα εμφανίζουν. Όταν ο τονισμός είναι σωστός, όταν ο τρόπος που απαγγέλνονται τα ποιήματα είναι σωστός, τόσο πιο σωστά εκφράζονται και τα συναισθήματα.
Την τελευταία φορά έδωσα στην μαθήτριά μου, την Γιολάντα, δυο εντελώς διαφορετικά ποιήματα της Τσβετάγιεβα: ήταν τα «Στη γιαγιά μου» και « Άλλος είναι φτιαγμένος από πέτρα, άλλος – από πηλό...» Έφερα τις φωτογραφίες της δικής μου γιαγιάς, μιλούσαμε για την Τσβετάγιεβα, για τις αιώνιες αναζητήσεις της, για την επαναστατημένη της φύση. Εδώ χτίσαμε και όλο το κόνσεπτ, η ποιήτρια ψάχνει και βρίσκει αυτό που ψάχνει.
Κάθε φορά αγγίζουμε πανανθρώπινα θέματα, μελετάμε κάποια συγκεκριμένη εποχή, το πώς επηρέασε τον έναν ή τον άλλον ποιητή, κι αυτό μας αρκεί. Οι μαθητές θέλουν να γνωρίζουν το περιβάλλον του ποιητή, οι συνειρμοί λειτουργούν, και οι γνώσεις γίνονται προσωπική κτήση του καθενός τους. 
Ένας μαθητής μας, ο Κώστας, «ανακάλυψε» τον Μαγιακόφσκι στον τρόπο, που απήγγειλε ο ίδιος ο ποιητής τους στίχους του. Και το εκπληκτικότερο: ο Κώστας, που δεν αντιδρούσε στις παρατηρήσεις μου, τύπου «πιο δυνατά, πιο αργά...». που είχε πάντα το ίδιο και απαράλλαχτο ύφος, ξαφνικά άρχισε να απαγγέλει όπως ο Μαγιακόφσκι. Μετέφρασε κιόλας το ποίημα που του έδωσα, παρόλο που υπήρχε η ελληνική του μετάφραση, και ο Μαγιακόφσκι, τον οποίον δεν καταλαβαίνουν ακόμα και πολλοί Ρώσοι, του έγινε οικείος.
Ο Κώστας δεν μπορούσε να καταλάβει τους στίχους του «Θα ήθελα να ζήσω και να πεθάνω στη Μόσχα, αν δεν υπήρχε η γη Μόσχα». Αναρωτιόταν, γιατί αυτοί οι στίχοι θα έπρεπε να τον συγκινούν; Και τότε τον ρώτησα: ¨Και τί σε συγκινεί;» - «Παναθηναϊκός», μου απάντησε. Του είπα: «Θα σου πω τώρα, τί σημαίνει για μας η Μόσχα. Η Μόσχα- δεν είναι απλά μια πρωτεύουσα, ήταν για μας κάτι σαν θρησκεία. Είτε ζούσαμε μακριά από τη Μόσχα, είτε στην Μόσχα, τη θεωρούσαμε σύμβολό μας. Δεν την αγαπούσαμε μόνο και μόνο επειδή είναι πρωτεύουσα. Ποιός αγαπά την Ουάσιγκτον; Η Μόσχα ήταν σύμβολο της πατρίδας μας. Δεν είναι τυχαίο, ότι όλα τα πολεμικά, πατριωτικά ποιήματα, είτε του πολέμου του 1812, είτε του Β΄Παγκοσμίου Πολέμου σχετίζονται με τη Μόσχα...»
Του εξήγησα, ότι δεν ξεχωρίζουμε τη γενεά μας από τη γενεά του Μαγιακόφσκι, μιας και ζήσαμε στον ίδιο αιώνα μαζί του. Είμαστε παιδιά της ίδιας εποχής, των ίδιων αλλαγών, των ίδιων κατακλυσμών. Ο Μαγιακόφσκι δεν αποκαλεί τη Μόσχα «πόλη», την ονομάζει «γη». Η Μόσχα – δεν είναι καλλονή, υπάρχουν πολύ πιο όμορφες πόλεις, Αλλά είναι – η γη.
Δηλαδή, στο Θέατρο Γλώσσας ασχολούμαστε με τη γλωσσολογία των μορφών του κειμένου, πιστεύω όμως, ότι το βεληνεκές του θα έπρεπε να είναι πολύ μεγαλύτερο. Γι΄αυτό όμως χρειάζονται άνθρωποι, ομοϊδεάτες, που πιστεύουν σ΄αυτό που κάνουν.
Το Θέατρο Γλώσσας- δεν είναι απλά ένα θέατρο, απλά ένα κείμενο. Είναι το θέατρο πίσω από ένα λογοτεχνικό κείμενο. Όταν ανεβάζαμε το βωντεβίλλ του Σολογκούμπ, ξεσκονίσαμε όλη την εποχή του, τοποθετήσαμε τους ήρωές του γεωγραφικά – οι πρωτευουσιάνοι, οι επαρχιώτες. Οι μαθητές έπρεπε να καταλάβουν, τί εστί Ταμπόφ σε σχέση με τη Μόσχα. Τί σήμαινε να είναι κανείς εκατομμυριούχος εκείνη την εποχή. Για να το καταλάβουν, έπρεπε να βρούμε, πόσο κόστιζε η αγελάδα, πόσο κόστιζαν οι πατάτες. Έπρεπε να αναγκάσουμε την εποχή να «μιλήσει», να αποκαλύψει τα μυστικά της.


- Το Θέατρο Γλώσσας απαιτεί τεράστια δουλειά Δεν είναι για έναν άνθρωπο. Πώς κατά τη γνώμη σας μπορεί να συνεχιστεί η παράδοσή του;
- -Αρχικά, οι καθηγητές ρωσικής γλώσσας θα πρέπει να μάθουν να δουλεύουν με λογοτεχνικό κείμενο. Και στη δική μας περίπτωση – οι καθηγητές της ρωσικής ως ξένη γλώσσα. Για να αποκτήσει η εκμάθηση της γλώσσας ένα εσωτερικό φως, να βγαίνει πέρα από τα στενά όρια του εγχειριδίου. Συνήθως οι ξένες γλώσσες μαθαίνονται για να χρησιμοποιούνται στην επικοινωνία. Η ρωσική γλώσσα είναι ιδιάζουσα περίπτωση. Η δόξα του Χρυσού Αιώνος της ρωσικής λογοτεχνίας και του ρωσικού θεάτρου μαγεύει σχεδόν όλους, που ξεκινούν να μαθαίνουν τα ρωσικά. Και το χρέος μας – ως φορείς όχι μόνο της γλώσσας, αλλά και της ρωσικής κουλτούρας – να βρούμε τρόπους να μεταδόσουμε στους μαθητές μας την πρωτοτυπία, τον πλούτο της ρωσικής λογοτεχνικής και της θεατρικής κληρονομιάς.
Το Θέατρο Γλώσσας μπορεί να γίνει όργανο στην εκπλήρωση αυτών των στόχων.

Πηγη: http://www.mir.gr/

www